Αυτό κατά τη
γνώμη μου μπορεί να λυθεί όχι με φυγή προς τα μπρος, προς μέτρα «σοσιαλιστικά»,
αλλά βαθαίνοντας στο μέγιστο βαθμό τα δημοκρατικά μέτρα και πλαταίνοντας επίσης
στο μέγιστο βαθμό, την ταξική συμμαχία των μεταβατικών κοινωνιών. Τα
δημοκρατικά μέτρα που είναι ταυτόχρονα και βήματα προς το σοσιαλισμό – χωρίς να
είναι σοσιαλιστικά – είναι εκείνες οι οβίδες ή οι σφήνες, που θα διευρύνουν και
θα παραμορφώσουν βασικά στηρίγματα του καπιταλισμού, έτσι που να υπονομεύσουν
συνολικά το σύστημα.
Ίσως αυτό να
ήταν το «νόημα» της εμφάνισης ιστορικά της πρώτης πραγματικής δυνατότητας για
μια μεταβατική κοινωνία στην καθυστερημένη Ρωσία, αν και δεν υπήρχαν ακόμη οι
αναγκαίοι όροι για μια δημοκρατία τόσο βαθειά και πλατειά που να μπορεί να
κατανικήσει το καπιταλιστικό σύστημα, όπου κυριαρχεί η αντίδραση και η χρηματοπιστωτική
μερίδα της αστικής τάξης.
Σήμερα υπάρχουν
τα εργαλεία και οι δυνάμεις για τέτοια μέτρα: το ίντερνετ και η χρήση του για
δημοκρατικούς σκοπούς και όχι μόνο, η παγκοσμιοποίηση της παραγωγής σε βαθμό
απίστευτο σε σχέση με 90 χρόνια πριν (ο σοσιαλισμός απαιτεί παγκόσμιες
παραγωγικές δυνάμεις και παραγωγή), μια «μικροαστικοποίηση» της ίδιας της
εργατικής τάξης, τόσο με την έννοια της μείωσης της απόλυτης εξαθλίωσης και της
μεγαλύτερης σύνδεσής της με την ατομική ιδιοκτησία, όσο και της ιδεολογικής εξέλιξης
των εργατικών μαζών υπό την επίδραση των ΜΜΕ (και της εμπειρίας του «υπαρκτού
σοσιαλισμού»), αλλά και της προλεταριοποίησης των μικροαστικών στρωμάτων. Το
εκπαιδευτικό και μορφωτικό επίπεδο της εργατικής τάξης ή τουλάχιστον οι
δυνατότητές της σ αυτούς τους τομείς, όπου έγιναν τεράστια άλματα τις
τελευταίες δεκαετίες και το πλησίασμα ή και συγχώνευση πολλές φορές, της
διανόησης με την εργατική τάξη.
Στην Ελλάδα, το
ΠΑΣΟΚ, έδειξε ότι υπήρχε ανάγκη δημοκρατικών μετασχηματισμών στην ελληνική
κοινωνία και αυτό φάνηκε με το κίνημα που δημιούργησε. Οι αλλαγές που διακήρυξε
και στην αρχή έκανε, περιορίστηκαν και ανατράπηκαν στη συνέχεια απ την αστική
μερίδα του κόμματος που πήρε τα ινία της εξουσίας (και απ την αποχή της
αριστεράς που δεν πίστευε στους δημοκρατικούς μετασχηματισμούς, αλλά είχε μια
συγκεχυμένη αντίληψη για σοσιαλιστικούς στόχους). Οι μετασχηματισμοί λοιπόν,
δεν έγιναν επί της ουσίας. Αρά υπάρχει ακόμα ανάγκη γι αυτούς. Ένα κακό που
έγινε – για να πετύχει η μη πραγματοποίηση των δημοκρατικών μετασχηματισμών –
ήταν η τεράστια έκταση που πήρε η διαφθορά και η εξαγορά συνειδήσεων της
μικροαστικής και της εργατικής τάξης.
Προβάλλει λοιπόν
καθαρά σήμερα, η δύναμη του πολίτη, σαν δυνατότητα που απλώνεται σε απίστευτο
πλάτος και βάθος στην κοινωνία, σε σχέση με 90 χρόνια πριν. Οι συνθήκες για να
ενεργοποιηθεί και να διεκδικήσει την πρακτική και πραγματική ύπαρξή της αυτή η
δυνατότητα, φαίνεται ότι δημιουργούνται σήμερα. Θα μπορέσει η σκεπτόμενη
ανθρωπότητα ν αξιοποιήσει αυτή την ευκαιρία;